Ρωμηοσύνη, εκπαίδευση και δημογραφικό: Μία άλλη προοπτική
14 Μαΐου 2026.
Το μέλλον της Πολίτικης Ρωμηοσύνης και της Ρωμηοσύνης στην Κωνσταντινούπολη, δεν απασχολεί μόνο τους προβληματισμένους Πολίτες. Αλλά και τους Έλληνες, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σχετίστηκαν και συνδέθηκαν με την Κοινότητα μας στην Κωνσταντινούπολη. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο κ. Νίκος Μαστραντωνάς, ο οποίος είχε εκφράσει τους προβληματισμούς του για την Ρωμαίικη Κοινότητα και στην σχετική Ημερίδα που οργάνωσε προ μηνών η Οικουμενική Ομοσπονδία Κωνσταντινουπολιτών. Τώρα επανέρχεται με ένα άρθρο που έστειλε στην «Ανατολή». Στο άρθρο αυτό θέτει ένα συνολικό σκεπτικό για την σύνδεση της ομογενειακής εκπαίδευσης με την κοινοτική συνοχή και ανάπτυξη.
Παρ’ ό,τι με την πάροδο του χρόνου εξαντλούνται οι ελπίδες για αντιστροφή της καθοδικής πορείας που διανύει εν συνόλω ο Κωνσταντινουπολίτικος Ελληνισμός και κατ’ αναλογία η Ρωμαίικη Κοινότητα της Πόλης, η αποστολή μας είναι να προβάλλουμε κάθε τι που αντιστέκεται σε αυτή την εξέλιξη. Με αυτό το πνεύμα δημοσιεύουμε το άρθρο του κ. Μαστραντωνά και θα δημοσιεύσουμε παρόμοια άρθρα που αντιστέκονται στην μοιρολατρία, θέτοντας προβληματισμούς και διατυπώνοντας προτάσεις για το παρόν και το μέλλον της Πολίτικης Ρωμηοσύνης.
«Ανατολή»
Ένα άτυπο σημείωμα προβληματισμού με αφορμή τη βιωσιμότητα της Πατριαρχικής Μεγάλης του Γένους Σχολής (ΠΜΓΣ), τη στρατηγική αξιοποίηση των πόρων της ομογένειας και τη δημογραφική προοπτική της Ρωμιοσύνης στην Κωνσταντινούπολη.
Άτυπο σημείωμα προβληματισμού
Το κείμενο αυτό δεν είναι πρόταση πολιτικής. Είναι μια απόπειρα να τεθούν, ανοιχτά, ερωτήματα που γεννήθηκαν μέσα από συζητήσεις με ανθρώπους της ομογένειας και από την κοινή αγωνία για το μέλλον της ρωμαίικης εκπαίδευσης και της Ρωμιοσύνης γενικότερα στην Κωνσταντινούπολη.
Γράφεται με το «εμείς» και όχι με το «εγώ», με μοναδικό στόχο να τεθούν ερωτήματα που συχνά αποφεύγουμε να διατυπώσουμε ανοιχτά.
Η αφετηρία
Η ανάγκη εκτεταμένης αντισεισμικής ενίσχυσης της ΠΜΓΣ, σε συνδυασμό με έργα ουσιαστικής αναβάθμισης των υφιστάμενων εγκαταστάσεων, με κόστος που εκτιμάται περί τα 10 εκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με τους αρμοδίους της Σχολής, δεν αποτελεί θεωρητικό ζήτημα. Είναι ένα αντικειμενικό δεδομένο που, αργά ή γρήγορα, θα απαιτήσει αποφάσεις. Το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι μόνο πώς θα σωθεί ένα ιστορικό κτίριο — αυτό είναι αυτονόητο — αλλά πώς μπορούν να επενδυθούν τόσο σημαντικοί πόροι με τρόπο που να εξασφαλίζει μαθητές, οικογένειες και μέλλον, και όχι απλώς τη συντήρηση ενός κελύφους.
Μπροστά σε αυτό το δεδομένο τίθεται ένας απλός αλλά δύσκολος προβληματισμός: αν σήμερα έπρεπε να σχεδιαστεί από την αρχή η «ναυαρχίδα» της ρωμαίικης εκπαίδευσης, πού και πώς θα γινόταν; Όχι με όρους συμβολισμών του 19ου αιώνα, αλλά με όρους παιδιών, οικογενειών, καθημερινότητας και βιωσιμότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, έχει κατά καιρούς τεθεί — άτυπα και χωρίς συνέχεια — η ιδέα της μεταφοράς της υφιστάμενης εκπαιδευτικής λειτουργίας ή της δημιουργίας νέας εκπαιδευτικής μονάδας της ρωμαίικης κοινότητας σε ένα σύγχρονο κτιριακό συγκρότημα. Περιοχές όπως το Μέγα Ρεύμα εμφανίζονται ως πιθανές επιλογές, καθώς βρίσκονται σε σχετικά ισόρροπη απόσταση από τις σημερινές εστίες των Ρωμιών, επιτρέπουν την ανάπτυξη σύγχρονων υποδομών και προσφέρουν τη δυνατότητα δημιουργίας ενός ενιαίου σχολικού και οικιστικού περιβάλλοντος, πιο φιλικού προς τις οικογένειες.
Η σκέψη αυτή δεν αφορά κατάργηση ή υποβάθμιση της ΠΜΓΣ, αλλά το αντίθετο: τη μετεγκατάστασή της σε ένα σύγχρονο κτίριο που θα ανταποκρίνεται στην ιστορία και το κύρος της σχολής και, ει δυνατόν, τη μετεξέλιξή της σε πλήρες σχολείο με όλες τις βαθμίδες, από (προ)νήπιο έως λύκειο. Ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να αποτελέσει έναν σταθερό και μακροπρόθεσμο άξονα της ρωμαίικης παιδείας για τις επόμενες δεκαετίες.
Οι νέες εγκαταστάσεις δεν θα περιορίζονταν σε απλές αίθουσες διδασκαλίας. Θα μπορούσαν να ενσωματώνουν ένα ευρύτερο οικοσύστημα παιδείας: σύγχρονα εργαστήρια, ψηφιακές υποδομές, βιβλιοθήκες και χώρους μελέτης, χώρους άθλησης και δημιουργικής απασχόλησης, καθώς και δομές που υποστηρίζουν την ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών. Παράλληλα, η ενσωμάτωση προγραμμάτων ενισχυτικής διδασκαλίας και εξωσχολικών δραστηριοτήτων — όπως η ρομποτική και οι νέες τεχνολογίες — καθώς και δυνατοτήτων παιδαγωγικής καινοτομίας, θα μπορούσε να δημιουργήσει μια δυναμική που θα αφορά όχι μόνο τους μαθητές αλλά και τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, ενισχύοντας τον ρόλο και το έργο τους.
Ένα τέτοιο συγκρότημα θα μπορούσε, επίσης, να λειτουργεί ως ζωντανός πυρήνας κοινότητας. Χώροι συνάντησης, δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων για μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς θα ενίσχυαν τη διασύνδεση της σχολικής ζωής με την καθημερινότητα της κοινότητας. Με τον τρόπο αυτό, το σχολείο παύει να είναι ένας απομονωμένος θεσμός και μετατρέπεται σε κέντρο ζωής, συνοχής και προοπτικής.
Το υφιστάμενο κτίριο της ΠΜΓΣ, από την άλλη πλευρά, θα μπορούσε να παραμείνει οργανικό μέρος του θεσμού: ως χώρος αρχείων και ιστορικής μνήμης, για διαλέξεις, συνέδρια και εκπαιδευτικές ημερίδες, καθώς και για τελετές και επετειακές εκδηλώσεις. Με τον τρόπο αυτό διαφυλάσσεται ο συμβολισμός και η ιστορική συνέχεια, χωρίς να επιβαρύνεται η καθημερινή λειτουργία της εκπαίδευσης.
Με απλά λόγια: επενδύουμε για να διατηρούμε το παρελθόν ή για να δημιουργήσουμε μέλλον;
Εκπαίδευση ως απάντηση στο δημογραφικό
Ένα στοιχείο που συχνά αποσιωπάται είναι ότι η επιλογή σχολείου συνδέεται άμεσα με τη στέγαση και την καθημερινότητα. Στην Κωνσταντινούπολη, ειδικότερα, το υψηλό κόστος ζωής, οι μεγάλες αποστάσεις και οι πρακτικές δυσκολίες λειτουργούν αποτρεπτικά ακόμη και για οικογένειες που διατηρούν συναισθηματικό δεσμό με την Πόλη. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο εκπαιδευτικό, αλλά βαθιά κοινωνικό και οικονομικό.
Ένα σχολείο υψηλών προδιαγραφών δεν προσελκύει μόνο μαθητές. Προσελκύει οικογένειες που ενδιαφέρονται ουσιαστικά για την παιδεία, άρα κατά κανόνα πιο μορφωμένες, με κοινωνικούς προβληματισμούς και διάθεση συμμετοχής στα κοινά.
Η ιστορία της Ρωμαίικης παιδείας δείχνει ότι τα σχολεία δεν παρήγαγαν μόνο αποφοίτους, αλλά πρόσωπα-αναφοράς για την κοινότητα και την κοινωνία ευρύτερα. Για να γίνει και πάλι αυτό, χρειάζεται ένα σύγχρονο πλαίσιο. Ένα πλαίσιο που επιτρέπει την ανάδειξη νέων «αποφοίτων–διαμαντιών».
Γύρω από έναν νέο σχολικό πυρήνα θα μπορούσε να αναπτυχθεί ένα σύμπλεγμα κατοικιών που ανήκουν σε βακούφια και προσφέρονται με προσιτό κόστος σε οικογένειες που επιλέγουν τη ρωμαίικη εκπαίδευση. Μια τέτοια προσέγγιση δεν συνιστά απλώς κοινωνική παροχή, αλλά στρατηγική επένδυση: μειώνει το συνολικό κόστος ζωής, περιορίζει τις μετακινήσεις και δημιουργεί πραγματικές συνθήκες κοινότητας, μέσα από την καθημερινή εγγύτητα και αλληλεπίδραση.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι απλό: ποιο είναι το πρακτικό κίνητρο για να επιστρέψει ή να εγκατασταθεί μια νέα οικογένεια στην Πόλη; Ένα σύγχρονο σχολείο υψηλών προδιαγραφών, σε συνδυασμό με κοντινή και οικονομικά προσιτή στέγαση, μπορεί να αποτελέσει έναν τέτοιο λόγο. Μπορεί να δημιουργήσει πραγματική προοπτική.
Υπό αυτή την έννοια, η παιδεία δεν αφορά μόνο τα σχολεία. Αφορά τη συνολική πορεία της κοινότητας: τη δημογραφική της ανανέωση, τη συνοχή της και τη συνέχιση της παρουσίας της στον χρόνο. Λειτουργεί ως εφαλτήριο για όλα τα υπόλοιπα ζητήματα. Ακόμη και το ζήτημα των νεοφώτιστων τίθεται σε διαφορετική βάση όταν η κοινότητα παρουσιάζει αύξηση μελών με ρωμαίικη καταγωγή και συνείδηση, καθιστώντας την ενσωμάτωση νέων μελών πιο εφικτή, χωρίς να τίθενται σε κίνδυνο η γλώσσα και η κουλτούρα.
Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ρωμαίικη κοινότητα δεν είναι αποσπασματικές. Η μείωση του αριθμού των μαθητών, η απομάκρυνση νέων οικογενειών, η οικονομική πίεση και η αίσθηση αβεβαιότητας συνδέονται και αλληλοτροφοδοτούνται. Για τον λόγο αυτό, και οι πιθανές απαντήσεις δεν μπορούν παρά να είναι συνολικές και συνδυαστικές.
Κοιτάζοντας το μέλλον
Ένα εύλογο ερώτημα αφορά τη χρηματοδότηση. Ο προβληματισμός αυτός, ωστόσο, δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Υπάρχουν ήδη πόροι που κατευθύνονται προς την ομογένεια, όπως έσοδα από ακίνητα και κληροδοτήματα, δωρεές και άλλες κοινοτικές δυνατότητες. Το ζητούμενο είναι κατά πόσο οι πόροι αυτοί μπορούν να αξιοποιηθούν πιο στρατηγικά και με μακροπρόθεσμη προοπτική.
Το ερώτημα, δηλαδή, δεν είναι μόνο πώς διατηρούνται υφιστάμενες δομές, αλλά πώς δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για βιωσιμότητα, ανάπτυξη και ανανέωση. Πώς οι διαθέσιμοι πόροι μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλός αναζωογόνησης της κοινότητας και όχι απλώς ως μέσο διαχείρισης της σταδιακής συρρίκνωσης.
Το βασικό ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν όλα τα παραπάνω είναι εφικτά. Είναι αν υπάρχει σήμερα η διάθεση να συζητηθούν σοβαρά, πριν οι αποφάσεις επιβληθούν από την ίδια την πραγματικότητα. Γιατί η αδράνεια δεν είναι ουδετερότητα — είναι επιλογή.
Το σημείωμα αυτό δεν ζητά απαντήσεις. Ζητά ειλικρίνεια: ποια από αυτά είναι θεσμικά αδύνατα, ποια είναι πολιτικά ευαίσθητα και ποια, αν δεν αρχίσουν να συζητούνται σήμερα, θα χαθούν χωρίς καν να δοκιμαστούν.
Οι σκέψεις αυτές έχουν ως αφετηρία την ΠΜΓΣ, αλλά δεν περιορίζονται σε αυτήν. Αγγίζουν το σύνολο της ζωής και της μελλοντικής προοπτικής της ρωμαίικης κοινότητας. Ένα ευρύτερο ερώτημα παραμένει: πώς μπορούν συνολικά οι διαθέσιμοι πόροι της ομογένειας να αξιοποιηθούν με τρόπο που να υπηρετεί όχι απλώς τη διατήρηση, αλλά την αναζωογόνηση της κοινότητας;
Γιατί, αν αυτός δεν είναι ο στόχος των ευαγών ιδρυμάτων και των ταγών της, τότε ποιος μπορεί να είναι;
Αν δεν υπάρξει όραμα εκ των έσω, τότε το μέλλον της ρωμαίικης εκπαίδευσης και της Ρωμιοσύνης στην Κωνσταντινούπολη θα καθοριστεί αποκλειστικά από αριθμούς, κόστη και εξωτερικές πιέσεις.
Και τότε δεν θα μιλάμε για επιλογές — αλλά για τετελεσμένα.
Νίκος Μαστραντωνάς
Διαβάστε κι αυτά:
